Piše: Zorana Guja Dražeta
Pitanja o nematerijalnom kulturnom nasljeđu/baštini u Bosni i Hercegovini posljednjih godina predstavljaju aktuelna promišljanja i (pre)ispitivanja u oblasti humanističkih nauka, pri čemu se akcenat stavlja ne samo na upis, očuvanje i održivost određenog elementa već i na primjenu UNESCO-ove Konvencije, problematiku funkcionisanja i rada stručnih lica zaduženih za te procese. Prema pomenutoj Konvenciji o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasljeđa (2003), ono obuhvata prakse, izraze, znanja i vještine koje zajednice, grupe, i u nekim slučajevima pojedinci, prepoznaju kao dio svog kulturnog identiteta. Dio te bogate baštine predstavlja i sevdalinka–tradicionalna gradska narodna pjesma. Iako se u prošlosti pominje pod različitim imenima, naziv sevdalinka je novijeg datuma, s kraja 19. vijeka, koji se uobičajio i kao emski termin i kao opšte prihvaćen kod širih narodnih masa. Razvojni put sevdalinke kao takve (bio) je spor i dug, gotovo 500 godina, pri čemu se može uočiti nekoliko značajnih perioda koji prate istorijske, kulturne, društvene, političke i umjetničke promjene u Bosni i Hercegovini i širem regionu.
Za njen početak uzima se osmanski period, kada je ona i nastala kao rezultat dugog procesa akulturacije koji se dogodio u momentu spajanja tradicionalne usmene poezije južnoslovenskog stanovništva sa muzičkim uticajima Osmanskog carstva. Iako primarno nastala u muslimanskoj gradskoj sredini, sevdalinka kao jedan reprezentativni muzičko-poetski izraz podrazumijeva stvaranje, prenos, modifikaciju, interpretaciju i očuvanje–procese koji su izloženi raznovrsnim istorijskim, kulturnim i političkim uticajima u kojima su svoje učešće uzeli pripadnici svih etničkih i religijskih zajednica na tlu Bosne i Hercegovine. Izvođena je a cappella (bez instrumentalne pratnje), uz pratnju tradicionalnih instrumenata, zatim manjih sastava pa sve do orkestarskih izvedbi, dok je njena glavna funkcija da ispriča priču, odnosno prenese tekst i tako ga kroz muziku / putem muzike kazuje. U muzičkom smislu, sevdalinka je koncipirana monodijski sa specifičnom poetskom idiomatikom, što znači da ima jednu solističku melodijsku osnovu, tj. glas i pratnju. Kao vrhunsko djelo narodne umjetnosti, sevdalinka ima muzičke rečenice širokog daha i raspona, karakteristične melodijske modele, melizmatičan stil i tipične intervale koji se smatraju uticajima makamske muzike. Danas se njome bave kako amateri, tako i profesionalci, izvođači i izvođačice, a predstavlja i bitan segment scenskog folklora. Često se prenosi usmenim putem unutar porodica ili kroz škole, individualne časove, radionice, predavanja, obrazovni sistem ili pak putem sredstava javnog informisanja i različitih medija. Sevdalinka kao takva je (p)ostala važan kohezivni faktor, kako ljudi koji ih izvode, tako i njihove publike u zavičaju ili u dijaspori i inostranstvu. Ove pretežno ljubavne pjesme prepoznate pod nazivom sevdalinke, osim u Bosni i Hercegovini, prisutne su u muzičkom folkloru i u okruženju–Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj, Sloveniji itd., što se u svakom slučaju može dodatno naučno razmatrati i problematizovati.
Ako uzmemo u obzir kompleksno državno uređenje Bosne i Hercegovine, zakon o kulturi sveden je na trojaku nadležnost entitetâ–Federacije Bosne i Hercegovine, Republike Srpske i Brčko distrikta, odnosno na zakonske akte entitetâ i kantona, bez jedinstvenog zakona koji bi obuhvatio regulativu o nematerijalnom kulturnom nasljeđu/baštini na nivou cijele Bosne i Hercegovine. Zbog ovakvog složenog sistema funkcionisanja zakonskih odredbi iz te oblasti, implementacije Konvencije u Bosni i Hercegovini i pravnih uslova za evidentiranje i zaštitu, kao i formiranje Preliminarne liste nematerijalnog kulturnog nasljeđa Bosne i Hercegovine, rad na upisu elemenatâ i sevdalinke je izazovan i dug. Inicijativi za upis sevdalinke na Reprezentativnu listu UNESCO-a prethodio je njen upis na listu Bosne i Hercegovine, nakon čega je 2017. godine Udruženje muzičara iz Tuzle izrazilo želju za daljim upisom na svjetsku listu, uz pomoć stručnjaka sa Muzičke akademije Univerziteta u Sarajevu. Nakon podrške Nacionalne komisije Bosne i Hercegovine za UNESCO, dalja procedura je iziskivala prijedlog nominacije upućen ka Federalnom ministarstvu kulture i sporta zbog dalje koordinacije i pripreme nacionalnog dosijea. U početku je to podrazumijevalo formiranje ekspertske grupe koju su činili nosioci sevdalinke, predstavnici različitih udruženja, naučnih i kulturnih ustanova, organizatori festivala i raznih programa. Poslije formiranja grupe, održano je nekoliko sastanaka u različitim mjestima Federacije Bosne i Hercegovine kako bi se ostvario direktan kontakt i prikupljanje podataka na terenu sa nosiocima ovog elementa. Takozvani eksperti ili stručnjaci u kulturi imaju važnu ulogu kao medijatori između “teorije i prakse” kroz aplikativni pristup utemeljen na načelima društvene odgovornosti, što se i u slučaju sevdalinke pokazalo kao značajno kroz djelovanje na lokalnu (“odozdo”) i institucionalnu (“odozgo”) ravan. Time je pokrenuto mnoštvo projekata i događaja na lokalnom i regionalnom nivou, poput izložbi, koncerata, okruglih stolova, tokom kojih su lokalne zajednice i pojedinci pružili podršku u izradi nominacionog dosijea i uočili značaj ovakvog zajedničkog rada i djelovanja. Nakon što je ekspertska grupa završila svoj rad, u aprilu 2019. godine održan je javni sastanak tokom koga je svim zainteresovanim učesnicima i publici predstavljen nominacioni dosije te su prikupljene i date pisane saglasnosti za nominovanje sevdalinke za upis na Reprezentativnu listu UNESCO-a. Međutim, nominacioni dosije je nekoliko puta vraćan na doradu pa su, tokom ažuriranja dosijea za ciklus 2024. godine, predstavnici zajednice ponovo konsultovani i angažovani u pripremi pisama neophodnih za novi revidirani obrazac za nominaciju, što je na kraju uspješno i urađeno. Ukonačnici, upis sevdalinke na listu svjetskog nematerijalnog kulturnog nasljeđa bio je dio sjednice Međuvladinog odbora za nematerijalno kulturno nasljeđe koji se održao u Paragvaju u decembru mjesecu 2024. godine. Tako je sevdalinka našla svoje mjesto u baštini čovječanstva zajedno sa drugim elementima iz Bosne i Hercegovine –Zmijanjskim vezom, drvorezbarstvom iz Konjica, branjem trave ive na Ozrenu, običajem košenja na Kupresu i uzgojem konja rase lipicanera.
Kod “žive tradicije” i prakse u okviru nematerijalnog kulturnog nasljeđa ističe se važnost segmenta očuvanja, što se u ovom slučaju realizuje kroz obrazovne, kulturne i zabavne programe na radiju i televiziji, putem predavanja, koncerata, zatim tribina, konferencija i opšte povezanosti i znanja o pojedinom elementu, i naravno prenosa na mlađe generacije, čime se omogućava da ta tradicija živi i dalje. Osim toga, organizacija individualnih i grupnih radionica i koncerata od strane različitih pojedinaca i udruženja i novih mladih muzičara koji promovišu nove ideje i načine interpretacije od posebnog je značaja za prenos sevdalinke u novije vrijeme. Popularizacija je ostvarena i putem mnogobrojnih festivala u zemlji i inostranstvu, koncerata u okviru turističkih organizacija, ali i preko ulaska sevdalinke u dio world music scene, kao i digitalizacije i dostupnosti građe od strane pojedinaca i institucija. Upisom sevdalinke na listu nematerijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva pokazalo se da ona može biti “angažovano” kulturno nasljeđe, podjednako i u (lokalnoj) sredini u kojoj je nastala i u virtuelnom svijetu, gdje je sevdalinka našla svoje mjesto u globalnom okruženju kroz prilagođavanje savremenim trendovima u muzici uopšte. Sevdalinka, gradska tradicionalna lirska (ljubavna) pjesma, iako formalno proglašena baštinom jedne države, ima ukorijenjeno prisustvo u istim i srodnim kulturama i dijaspori, te se u tom smislu može posmatrati i kao transkulturalni, regionalni izraz zajedničkog identiteta putem dijeljenog nasljeđa, što objedinjuje njen istorijski razvoj i savremenu recepciju. Bitno je naglasiti da niti jedan element nematerijalnog kulturnog nasljeđa ne bi postojao da nije istinskih baštinika i nosilaca te prakse, uz čije je djelovanje, zajedno sa stručnim licima, omogućen njen dalji život, pokazujući nam još jednom ljepotu narodnog stvaralaštva koje je kroz UNESCO dobilo i institucionalno priznanje, a i obavezu da se prenosi na buduća pokoljenja.
